W dniach 28-29 października 2024 r. w historycznej Kopalni Ignacy w Rybniku odbyła się konferencja „Polska na drodze do czystego powietrza – sukcesy i wyzwania”. Wydarzenie zgromadziło przedstawicieli ze świata polityki, samorządów oraz organizacji pozarządowych. Dyskusje dotyczyły osiągnięć w walce ze smogiem, trudności napotkanych po drodze oraz planów na przyszłość. Tematem były również regionalne doświadczenia, które mogą posłużyć jako inspiracja dla wdrażania uchwał antysmogowych w całym kraju, w tym na Pomorzu.
Organizatorami konferencji byli Prezydenta Miasta Rybnika oraz Polski Alarm Smogowy pod patronatem Ministra Klimatu i Środowiska, Marszałka Województwa Śląskiego, Śląskiego Związku Gmin i Powiatów oraz Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Ostrawie.
Rybnik jako przykład miasta aktywnie walczącego o czyste powietrze
Piotr Kuczera, prezydent Rybnika, podkreślił, że miasto było niegdyś symbolem smogowego problemu. Dziś, dzięki konsekwentnym działaniom, liczba dni z przekroczeniami norm pyłów zawieszonych PM10 znacznie się zmniejszyła. „Andrzej Guła z Polskiego Alarmu Smogowego zasugerował, aby to właśnie Rybnik stał się przykładem dobrych praktyk.” mówił Kuczera. Wspomniał także, że choć straż miejska prowadzi regularne kontrole palenisk (około 100-150 tygodniowo), mandaty są rzadkością. To dowód na wzrost świadomości mieszkańców i to w mieście, w którym działają kopalnie. Sami mieszkańcy głośno mówią o tym, że chcą oddychać czystym powietrzem.
Działania te powinny stać się punktem odniesienia także dla Pomorza, gdzie od 1 września 2024 r. obowiązuje zakaz użytkowania kotłów poniżej 3 klasy i bezklasowych.
Prezydent zwrócił uwagę na szczególną rolę uchwał antysmogowych w Dolnym Śląsku, które skutecznie regulują użytkowanie wysokoemisyjnych kotłów. Dzięki przepisom, samorządy zyskały możliwość szybkiego reagowania na wykroczenia, co Kuczera określił jako „nieuchronność kontroli” i „potrzebę zmiany świadomości”. Te doświadczenia mogą być pomocne także dla Pomorza.
Współpraca i dialog jako fundament zmian
Andrzej Guła, lider Polskiego Alarmu Smogowego, przypomniał, że walka o czyste powietrze nie jest możliwa bez szerokiego dialogu między samorządami a rządem. „To dialog jest podstawą i kluczem do sukcesu – bez niego trudno wypracować skuteczne działania.” stwierdził. Jako przykład wskazał Rybnik, miasto, które jeszcze kilka lat temu zamykało szkoły z powodu wysokiego poziomu zanieczyszczeń. Obecnie dzięki połączonym wysiłkom społecznym i samorządowym sytuacja uległa znacznej poprawie.
Guła odniósł się również do nadchodzącej unijnej dyrektywy, która od 2030 r. wprowadza nowe normy jakości powietrza. Zauważył, że obecne standardy nie wystarczają do ochrony ludzkiego życia, co było głównym powodem podjęcia dalszych działań przez UE. Jak stwierdził, „najtańsza energia to ta, której nie zużyjemy” i nawoływał do działań poprawiających efektywność energetyczną polskich domów.
Program Czyste Powietrze – potrzebne zmiany i uproszczenia
W trakcie pierwszego panelu dyskusyjnego skoncentrowano się na wyzwaniach stojących przed Programem Czyste Powietrze. Robert Gajda, wiceprezes Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, zapowiedział znaczące zmiany w Programie, które mają przyczynić się do usprawnienia obsługi wniosków.
Jan Rączka, były prezes NFOŚiGW, zaznaczył, że automatyzacja procesów i większe wykorzystanie AI mogłyby znacząco przyspieszyć ocenę wniosków. Z kolei Piotr Woźny, również były prezes NFOŚiGW, w dyskusji dot. paliw przejściowych podkreślił, że nie wyobraża sobie skutecznej eliminacji smogu w Polsce bez wykorzystania rozbudowanej infrastruktury gazowej, która może przeprowadzić nas „od węgla do atomu”.
Krzysztof Bolesta, wiceminister klimatu i środowiska, dodał, że „Program Czyste Powietrze (w którym do tej pory złożono prawie 1 mln wniosków) musi być radykalnie przeformułowany,” aby zrealizować ambitne cele antysmogowe, zwłaszcza w kontekście redukcji tzw. „kopciuchów”. W Polsce funkcjonuje 2,5 mln kotłów niskiej jakości, które powinny zostać wymienione, jeśli chcemy zmniejszyć liczbę przedwczesnych zgonów spowodowanych przez smog.
Monitoring jakości powietrza – kluczowa sprawa
Barbara Toczko, zastępca dyrektora Departamentu Monitoringu Środowiska GIOŚ, zwróciła uwagę na potrzebę rozwinięcia systemu monitoringu jakości powietrza. Jak podkreśliła „należy zwrócić uwagę na małe miasta środkowej i północnej Polski”. Wyniki monitoringu, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach, są kluczowe dla skutecznej realizacji działań antysmogowych i lepszego planowania polityki naprawczej w tych regionach. Zdarza się, że włodarze są oporni w kwestii montażu i lokalizacji stacji, a należy pamiętać, że to obywatele ponoszą konsekwencje braku działań.
Przykłady z Krakowa i Rybnika – edukacja i zmiana świadomości
Miasta takie jak Kraków oraz Rybnik oferują inspirujące przykłady zmian, które mogą być wzorem dla innych regionów. Aleksander Miszalski, prezydent Krakowa, wspomniał, że dzięki wsparciu edukacyjnemu, mieszkańcy są coraz bardziej świadomi konieczności zmiany, a w Krakowie udało się zlikwidować 45 tysięcy pieców na paliwa stałe. Zaznaczył, że nie udałoby się to bez programów osłonowych, edukacyjnych oraz dopłat.
Joanna Bojczuk z Zarządu Województwa Śląskiego podkreśliła, że region przeznaczył znaczne środki pieniężne na walkę z niską emisją i edukację społeczeństwa, w tym na rozwój tzw. ekodoradców, którzy pełnią rolę doradców technicznych i edukacyjnych dla mieszkańców.
Skuteczna pomoc to ta kierowana do faktycznie potrzebujących
Jak zauważył Tomasz Ożóg, zastępca burmistrza Miasta i Gminy Skawina, często na drodze do uzyskania wsparcia finansowego stoją skomplikowane procedury i nadużycia systemowe. Dla skutecznej walki z zanieczyszczeniem powietrza niezbędne jest uproszczenie procesu dotacji i umożliwienie szybszej realizacji projektów termomodernizacyjnych. Programy muszą być transparentne i skierowane do osób faktycznie potrzebujących wsparcia. „Jeśli chcemy pomóc osobom najuboższym to ciężar odpowiedzialności za to musi przejąć samorząd.” dodał.
Tomasz Ożóg, powołując się na doświadczenia Skawiny, podkreślił, że uchwała antysmogowa to podstawa prawna, która umożliwia realnie działanie i kontrolę przestrzegania przepisów . Podejście „najpierw informuję, wspieram, a dopiero potem egzekwuję przepisy” to jedna z metod, która służy osiągnięciu zamierzonych efektów. Sam przyznał, że w przypadku osób notorycznie łamiących uchwałę antysmogową wydawane są decyzje administracyjne.
Wytyczne na przyszłość – współpraca rządu i samorządów
Uczestnicy konferencji zgodzili się, że kluczowe dla osiągnięcia postępów jest połączenie wysiłków samorządów i rządu. “Samorząd bez aktywnej postawy ze strony rządu i rząd bez zaangażowanych samorządów – nie zrealizują celów i nie wprowadzą zmian na rzecz czystego powietrza.” zauważył Andrzej Guła.
Konferencja w Rybniku przypomniała, że czyste powietrze to nie tylko kwestia zdrowia publicznego, ale także jakości życia i wspólnej odpowiedzialności za przyszłość.
Postulaty samorządów w kwestii czystego powietrza
Czyste Powietrze – budynki jednorodzinne
- zapewnienie ciągłego i nieprzerwanego funkcjonowania programu, który pomaga gospodarstwom domowym w modernizacji energetycznej budynków i stanowi kluczowe narzędzie walki ze smogiem
- znaczące usprawnienie obsługi beneficjentów przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej
- uruchomienie systemu operatorów wspierający gospodarstw domowe zagrożone ubóstwem energetycznym
Fundusz Termomodernizacji i Remontów – budynki wielorodzinne
- zwiększenie środków na wsparcie modernizacji energetycznej budynków wielorodzinnych w ramach FTiR
- utworzenie w ramach FTiR programu dla modernizacji budynków zabytkowych i historycznych
Krajowe regulacje antysmogowe
- wprowadzenie norm jakości węgla umożliwiających spełnienie wymagań emisyjnych dla urządzeń eko-projektu
- wprowadzenie norm jakości dla biomasy spalanej w urządzeniach eko-projektu
- regularne kontrole inspekcji handlowej i UOKiK na rynku paliw stałych (składy opału) i sprzedawców urządzeń grzewczych na paliwa stałe – może konkretniej: kotłów, ogrzewaczy pomieszczeń i pomp ciepła
Wzmocnienie wdrażania uchwał antysmogowych i programów ochrony powietrza
- określenie ogólnokrajowych wytycznych do wdrażania uchwał antysmogowych (na bazie doświadczeń województwa śląskiego) – wytyczne do kontroli, a nie do wdrażania
- stworzenie przez NFOŚiGW programu wspierającego tworzenie gminnych punktów doradztwa energetycznego
Wsparcie dla miast tworzących strefy czystego transportu
- utworzenie programu wsparcia finansowego dla miast, które są zobligowane do tworzenia
Usprawnienie funkcjonowania CEEB
- zapewnienie gminom dostępu do raportów o strukturze ogrzewania budynków
- uzupełnienie CEEB o inwestycje finansowane z Programu Czyste Powietrze i innych programów wspierających modernizację energetyczną budynków
- umożliwienie monitorowania postępów wymiany kotłów i dostosowania do wymogów uchwał antysmogowych
Usprawnienie działań Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska w ramach kontroli emisji zanieczyszczeń pochodzących z przemysłu.
Zwiększenie liczby stacji monitorujących jakość powietrza.
źródło: www.transmisja.polskialarmsmogowy.pl www.rybnik.eu www.polskialarmsmogowy.pl
